«Ρίξε λίγο νερό στο κρασί σου». Μια φράση που προτρέπει για συμβιβασμό, μετριοπάθεια ή αποκλιμάκωση της έντασης. Μια φράση που σήμερα τη λέμε μεταφορικά, αλλά που έχει ρίζες στην Αρχαία Ελλάδα και σε μια πραγματική και καθολική συνήθεια εκείνης της εποχής, την ανάμειξη του κρασιού με νερό.

Η πρακτική αυτή, που συνδέθηκε με την κοινωνική ζωή, τη φιλοσοφία, τις τελετουργίες και την πολιτική σκέψη της εποχής, αποκαλύπτει μια ολόκληρη κουλτούρα που είχαν οι Αρχαίοι Έλληνες γύρω από την οινοποσία.

Η ιεροτελεστία του κρασιού στην Αρχαία Ελλάδα

Στην Αρχαία Ελλάδα το κρασί δεν ήταν απλώς ένα ποτό. Ήταν αναπόσπαστο στοιχείο της καθημερινότητας, της θρησκείας και της κοινωνικής συναναστροφής. Από τα συμπόσια και τις γιορτές του Διονύσου μέχρι τις οικογενειακές τελετές και τις ιδιωτικές συγκεντρώσεις, το κρασί λειτουργούσε ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στην απόλαυση, τη συζήτηση και τη φιλοσοφική αναζήτηση.

Το συμπόσιο, θεσμός ιδιαίτερης σημασίας στην αρχαία ελληνική κοινωνία, αποτελούσε χώρο πνευματικής ζύμωσης. Εκεί, οι συνδαιτυμόνες δεν έπιναν απλά. Συζητούσαν ζητήματα πολιτικής ηθικής, τέχνης και επιστήμης. Η μέθη ωστόσο ήταν αποδεκτή μόνο στον βαθμό που άνοιγε τον δρόμο για ειλικρινή διάλογο και δημιουργική σκέψη. Σε καμία περίπτωση δεν ήταν αποδεκτή όταν οδηγούσε στην απώλεια του αυτοελέγχου.

Γι' αυτό τον λόγο η οινοποσία είχε αυστηρούς κανόνες. Και ο πιο βασικός ήταν ένας: το κρασί δεν πίνεται ποτέ χωρίς νερό.

Γιατί νέρωναν το κρασί τους οι Αρχαίοι Έλληνες

Οι αρχαίοι Έλληνες παρήγαγαν κρασί με υψηλή περιεκτικότητα σε αλκοόλ, συχνά πολύ πιο ισχυρό από τα σημερινά. Οι περιγραφές από συγγραφείς όπως ο Αθήναιος και ο Πλούταρχος μαρτυρούν ότι το κρασί χωρίς νερό θεωρείτο σχεδόν τοξικό. Η κατανάλωση «άκρατου οίνου» μπορούσε να προκαλέσει ακραία μέθη, απώλεια λογικής και επιθετικότητα - χαρακτηριστικά που θεωρούνταν βάρβαρα και ασύμβατα με την ελληνική παιδεία.

Σύμβολο πολιτισμού

Για τους Έλληνες, η κατανάλωση ακατέργαστου, αδιάλυτου κρασιού ήταν χαρακτηριστικό των «βαρβάρων». Οι Θράκες, οι Σκύθες και άλλοι λαοί περιγράφονται από αρχαίους συγγραφείς ως «βάρβαροι» επειδή έπιναν το κρασί τους καθαρό. Ο Έλληνας όφειλε να έχει μέτρο, αυτοσυγκράτηση και λογική - η νερωμένη οινοποσία ήταν δείγμα πολιτισμού.

Παν μέτρον άριστον

Η αρχαία ελληνική σκέψη εξάλλου ήταν αυτή που ανέδειξε την αξία του μέτρου: ούτε η πλήρης μέθη, ούτε η πλήρης αποχή θεωρούνταν ιδανικές καταστάσεις. Το νερό επέτρεπε στους πότες να βρίσκονται «μεταξύ δύο κόσμων», σε μια κατάσταση που ευνοούσε την καλή διάθεση, τη φιλοσοφική κουβέντα και την κοινωνική συνοχή.

Απολύμανση του νερού

Ο Ιπποκράτης και άλλοι γιατροί της εποχής έβλεπαν στην ανάμειξη οίνου και νερού μια λύση για την απολύμανση του νερού (το οποίο δεν ήταν πάντα καθαρό), αλλά και για την καλύτερη πέψη και την καλύτερη λειτουργία του σώματος. Με άλλα λόγια, το μίγμα θεωρείτο πιο υγιεινό από την κατανάλωση σκέτου νερού ή άκρατου οίνου.

Η τελετουργία της ανάμειξης

Στα συμπόσια, υπήρχε μάλιστα ειδικός υπεύθυνος: ο «συμποσίαρχος». Αυτός αποφάσιζε την αναλογία νερού-κρασιού, ανάλογα με τη σοβαρότητα της συζήτησης, το είδος της συνάντησης και την αντοχή των παρευρισκόμενων.

Οι συνηθισμένες αναλογίες ήταν:

  • 1 μέρος κρασί και 3 μέρη νερό (ήπια μέθη - ιδανική για φιλοσοφία)
  • 1 μέρος κρασί και 2 μέρη νερό (πιο έντονη διάθεση)
  • 1 μέρος κρασί και 1 μέρος νερό (δυνατό αλλά αποδεκτό)

Ο «άκρατος οίνος» ήταν πλήρως απαγορευμένος.

Ακόμη και η μορφή του αγγείου - ο κρατήρας - φανερώνει τη σημασία της ανάμειξης. Ο κρατήρας ήταν το επίσημο αγγείο που οι Αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν αποκλειστικά για τον σκοπό αυτό, συμβολίζοντας την ενότητα και το μοίρασμα.

«Ρίξε λίγο νερό στο κρασί σου»

Η γνωστή φράση ξεκίνησε κυριολεκτικά από την καθημερινότητα των συμποσίων. Όταν κάποιος γινόταν θορυβώδης, επιθετικός ή παρασυρόταν, ο συμποσίαρχος ή οι συνδαιτυμόνες του υπενθύμιζαν: «Ρίξε νερό στο κρασί σου», δηλαδή περιόρισε τον ενθουσιασμό σου, έλεγξε τον θυμό σου, γίνε πιο μετρημένος.

Με τα χρόνια, η κυριολεκτική χρήση της έκφρασης εξαφανίστηκε, αλλά το νόημα παρέμεινε ζωντανό: Συμβιβάσου, μην είσαι απόλυτος, κατέβασε τους τόνους, δείξε ωριμότητα και μέτρο.

Η διαχρονικότητα της φράσης μάλιστα δείχνει πόσο βαθιά έχει ριζώσει η αρχαία ελληνική αντίληψη περί μέτρου στη νεοελληνική σκέψη και καθημερινότητα.

IMAGO / Pond5 Images
IMAGO / Pond5 Images

Το κρασί ως πολιτισμικό στοιχείο

Το κρασί ήταν επίσης συνδεδεμένο με τη λατρεία του Διονύσου, θεού της αμπέλου, της γονιμότητας, της έκστασης και του θεάτρου. Οι διονυσιακές γιορτές αποτέλεσαν το υπόβαθρο πάνω στο οποίο αναπτύχθηκε το ελληνικό θέατρο. Μέσα από την ένωση του ιερού και του κοινωνικού, το κρασί απέκτησε συμβολική βαρύτητα, συνδέοντας τη μέθη με τη δημιουργικότητα και την υπέρβαση - πάντα όμως υπό την προϋπόθεση της αυτοσυγκράτησης.

Το συμπόσιο λειτουργούσε ως μικρογραφία της ίδιας της δημοκρατίας: συμμετοχή, διάλογος, επιχειρηματολογία, ανταλλαγή απόψεων. Το νερωμένο κρασί εξασφάλιζε ότι οι παρευρισκόμενοι θα μπορούσαν να εκφραστούν χωρίς να καταλήξουν σε χάος ή βία.

Ένα έθιμο που πέρασε στους αιώνες

Αν και στη σημερινή εποχή η πρακτική του να νερώνουμε το κρασί δεν είναι πλέον συνηθισμένη, η ουσία του εθίμου - το μέτρο και ο αυτοέλεγχος - παραμένει επίκαιρη. Οι Αρχαίοι Έλληνες έριχναν νερό στο κρασί τους για λόγους υγείας, πολιτισμού, φιλοσοφίας και κοινωνικής ισορροπίας. Η πρακτική αυτή υπογράμμισε την αξία της μετριοπάθειας, που αποτέλεσε κεντρικό πυλώνα της ελληνικής ταυτότητας και συνέβαλε στη διαμόρφωση της φράσης που χρησιμοποιούμε μέχρι σήμερα.

Η φράση «ρίξε νερό στο κρασί σου» υπενθυμίζει ότι η ισορροπία ανάμεσα στο πάθος και τη λογική είναι διαχρονική αρετή - μια κληρονομιά που έρχεται κατευθείαν από τα συμπόσια της κλασικής Ελλάδας.